Wizyta w Nowym Sołońcu była okazją do spotkania z Gerwazym Longherem. Spędziliśmy sporo czasu na rozmowie, którą zamieszczam poniżej.

W rozmowie brali udział członkowie Towarzystwa Miłośników Kultury Kresowej, prezes stowarzyszenia „Kresy Wschodnie – Dziedzictwo i Pamięć”, starosta wołowski Maciej Nejman i Patrycja Jenczmionka-Błędowska, redaktorka Radia Rodzina. To właśnie ona udostępniła mi nagranie, za co bardzo dziękuję. Zdjęcia są natomiast autorstwa pana Roberta Krzemienia, wicedyrektora Gimnazjum nr 18 we Wrocławiu. Mam nadzieję, że nie pominąłem żadnej osoby czy też organizacji – jeśli tak, proszę pisać.

Kim właściwie jest Gerwazy Longher? Reprezentuje on polską mniejszość jako poseł w rumuńskim parlamencie, przede wszystkim jest zaś prezesem Związku Polaków w Rumunii. Prywatnie natomiast jest on bardzo miłym i serdecznym człowiekiem, bardzo zaangażowanym w sprawy związane z tamtejszą społecznością.

Ilu Was jest – Polaków z Rumunii?

Według spisu powszechnego kilka tysięcy. Większość żyje na Bukowinie, ale też w większych miastach, na przykład w Bukareszcie.

Żyją tu rodziny stuprocentowo polskie czy mieszane?

Teraz jest już trochę mieszanka. Do lat dziewięćdziesiątych to bardziej żeniliśmy się Polacy z Polakami. Teraz jest inaczej. Czy to jest dobre czy niedobre? Nie wiem.

Jakie były początki Związku Polaków w Rumunii?

Współcześnie istniejący Związek Polaków w Rumunii powstał po upadku komunizmu, w 1990 roku, w Bukareszcie. Dwa lata później przeniesiono jednak siedzibę główną do Suczawy, gdyż większość Polaków żyje tutaj, na Bukowinie. Od tej pory siedziba jest w Suczawie, w Domu Polskim, który został zbudowany jeszcze w 1907 roku.

Czym się Państwo zajmują na co dzień?

Mamy dużo różnych programów . Zajmujemy się szkolnictwem, utrzymywaniem kultury, tradycji, religii polskiej tutaj, na Bukowinie. Zajmujemy się też budowaniem Domów Polskich. Czternaście lat temu, gdy zacząłem swoją działalność, ustaliłem taki program, że każde stowarzyszenie będzie miało swoją siedzibę, swój Dom Polski. Na dzień dzisiejszy brakuje jednego, w Moarze koło Suczawy. Ale projekt już jest, za parę lat budynek powinien być gotowy.

A oprócz budowania Domów Polskich?

Nasze działania to nie tylko budowanie Domów Polskich, lecz także na przykład szkolnictwo. Stworzyliśmy parę lat temu taki program „Dzieci Bukowiny”, poprzez który chcieliśmy każdego uświadomić, że warto aby dzieci się uczyły. Plus do tego zaczęliśmy też remontować szkoły, bo trudno zachęcić dzieci do nauki, jak jest zimno i dzieci muszą siedzieć w kurtkach i rękawicach. Tak więc następny projekt to było budowanie i remontowanie szkół w wioskach. W Pojana Mikuli wybudowano też nową szkołę z salą sportową i przedszkole. To było w 2009 roku, wtedy ją otworzyliśmy. Polski senat dawał pieniądze na budowę tej szkoły, a pani wicemarszałek Krystyna Bochenek była na jej otwarciu. Po katastrofie smoleńskiej postanowiliśmy, że ta szkoła przyjmie jej imię. Teraz uczy się tam ponad 160 dzieci.

Wszystkie polskie?

Rumuńskie, polskie, nie ma żadnej różnicy. Mamy w Związku taką politykę, żeby nie robić różnicy między dzieci. Tak więc w naszych szkołach uczą się też Ukraińcy, Rumuni, Niemcy, ale nie ma z tym żadnego problemu z naszej strony. I to bardzo dobrze, bo Bukowina zawsze była takim regionem multietnicznym. Także nigdy tutaj nie było problemów między różnymi mniejszościami.

Ciągle wraca temat budowania i remontowania. A na czym polega Państwa działalność kulturalna?

Co do spraw tradycyjnych, warto wymienić chociażby powstały w 1990 roku zespół Solonczanka. On działał już w czasach komunistycznych, ja też tańczyłem w tym zespole, ale jeździliśmy jako szkoła. Najwięcej po gminach, bo do Suczawy na przykład nie wolno było już jechać. Ale działaliśmy, tańczyliśmy, śpiewaliśmy po polsku. Teraz mamy już wolną rękę, a w zespole jest pełno dzieci. I to bardzo dobrze, bo po to budowane są domy polskie, aby dzieci się uczyły. Mamy tu też klub młodzieżowy, gdzie mogą się spotykać. Mamy też redakcję przy Związku Polaków, wydajemy gazetę Polonus współfinansowaną przez rumuński rząd. Ona jest tylko i wyłącznie kulturalna, o tym co robimy, nie ma tam żadnych spraw politycznych. Czasem dajemy tylko informacje, że był wybrany taki a taki prezydent, taki a taki rząd. Bez polityki.

Z jakimi problemami borykają się tutejsi Polacy?

Nie ma sprawy, której nie można by było rozwiązać. Czasami są malutkie problemy, z którymi ludzie się borykają. Naszą sytuację można porównać z wszystkimi Rumunami – jak oni żyją, tak żyjemy my. A u nas jest tak – jak robisz, to masz. Jak nie robisz, to nie masz. Praca tutaj jest, choć nie tak dużo, na razie jeszcze się wszystko układa. Ciągle w tych naszych krajach prowadzone są reformy, tak jak w Polsce. W dodatku teraz, jak Rumunia weszła do Unii Europejskiej, to dużo ludzi wyjeżdża za granicę. To jest dobre, bo jak wracają tutaj, to remontują domki, można zobaczyć że okolica się zmienia.

Widoczny jest odpływ ludności do Polski?

Do Polski mniej. Problem polega na tym, że jak ma ktoś wyjechać do Polski pracować za trzy czy cztery tysiące złotych, to już woli pojechać pracować za dwa tysiące euro. Bardzo wielu ludzi wyjechało do Niemiec, Austrii, Anglii, Irlandii, Włoch. To są te kraje, gdzie ludzie stąd wyjeżdżają. Jest też bardzo dużo ludzi, którzy wyjeżdżają na prace sezonowe latem. To jest około stu ludzi z okolicy.

 

Po rewolucji w 1989 roku wielu Niemców wyemigrowało z Rumunii do RFN-u. Czy tutejsi Polacy też wracali do kraju?

W latach dziewięćdziesiątych bardzo mało rodzin wyjechało. Jak już, to ci, którzy pojechali na studia czy do pracy. Zapoznali kogoś, pożenili się. Było może kilkanaście rodzin, które wyjechały do Polski.
Na Dolnym Śląsku żyje sporo rodzin pochodzących z Bukowiny, ale w ogromnej większości są to repatrianci z lat czterdziestych.

Utrzymaliście ze sobą kontakty?

Kontakty są utrzymywane, choć wielu ludzi poumierało, a w czasach komunistycznych nie wolno było swobodnie podróżować. Było ciężko więc niektóre kontakty nie przetrwały. Teraz z kolei nie jest ciężko, ale każdy pracuje i dba o swoją pracę. Kiedyś to był szok, żeby nie widzieć się dłużej z kuzynem, a teraz zdarza się nie widzieć rodziny całymi latami, mimo, że mieszkają w wiosce obok. I spotykają się na pogrzebie czy weselu. To już chyba takie globalne zjawisko. Ale utrzymujemy kontakty z rodzinami mieszkającymi w Polsce.

Mimo izolacji od kraju udało się jednak Państwu zachować swoją polskość.

Jesteśmy chyba jedynym przypadkiem na świecie, gdzie istnieje jeden jedyny związek w kraju. Jest jeden dach. Czasami Bukareszt próbował coś, żeby działać osobno, bo uważali że tam jest inteligencja, a tutaj są chłopi. Ale jednak pokazaliśmy, że w jedności jest siła. Że warto inwestować w dzieci, w młodzież i przede wszystkim trzeba utrzymywać te kontakty, bo dzisiaj w tej Europie możemy się bardzo szybko pogubić. Widać, że Rumuni czy Polacy wyjeżdżają i po kilku miesiącach nie wiedzą, jak się mówi „chleb” . A tutaj mamy 200 lat wędrowania i dzisiaj rozmawiamy tym samym językiem. Także to jest też, można powiedzieć, taki nasz skarb, żeby tyle lat przetrwać. Dzisiaj, gdy wyjdzie się na drogę na drogę, każdy powie „pochwalony Jezus Chrystus”.

Ostatni szerszy kontakt między żyjącymi tutaj Polakami a krajem miał chyba miejsce w tragicznym 1939 roku?

W czasie II Wojny Światowej tędy tylko przejeżdżali uchodźcy. Nikt z Polski nie został na stałe. Wyjątkiem był ksiądz Józef Kledzik, ale on nie był uchodźcą. On sobie tutaj przyszedł i został. A reszta przekraczała granicę w Sirecie i kierowała się wprost do Suczawy. W Domu Polskim ich przyjmowali. Wśród tych ludzi był między innymi generał Haller. Jeszcze nie tak dawno temu były takie starsze panie, już niestety poumierały, ale opowiadały że podawały mu herbatę, kawę. On jest nawet zapisany w książce pamiątkowej u nas, w Suczawie.

Wspomniał Pan o księdzu Kledziku. Batalie o parafię w Nowym Sołońcu trwały zaś całe dekady.

Przez całą drugą połowę XIX wieku wioska nie miała swojej parafii, tylko dojeżdżali księża z Kaczyki. I wtedy Polacy stąd postanowili, że będą pisać do biskupa do Lwowa, żeby dać księdza tutaj. No ale nie było parafii, więc oni zrobili taką parafię, żeby każdego księdza co przyjedzie zachęcić. Tak piękny, duży dom i kościół taki, że po prostu grzechem by było, żeby nie przyjść.

Grzechem byłoby też nie wspomnieć o kościele w Kaczyce.

Tak. Kościół jest neogotycki, jest to jedyny kościół w Rumunii w tym stylu. Nie ma więcej takich kościołów. On też był wybudowany w 1904 roku. Był mały kościółek, ale został przebudowany. W środku można zobaczyć kopię obrazu matki boskiej częstochowskiej. Tylko nie wiemy dokładnie, kiedy był tutaj przywieziony. Ludzie migrowali do Bukowiny i oni z tym obrazem jechali. Nie ma wszystkich śladów skąd to, ale robiliśmy ostatnio szatę w Częstochowie i specjaliści mówili, że ma około 300 lat. Teraz jest takie sanktuarium gdzie wszyscy katolicy z całej Rumunii, nie tylko Polacy, przyjeżdżają piętnastego sierpnia na odpust. A od 2000 roku został ustanowiony jako bazylika mniejsza, poprzez dekret wydany przez Jana Pawła II. Zrobiliśmy tam zresztą plac św. Jana Pawła II, mamy też jego pomnik.

Istnieje wiele dowodów na to, że Polacy pamiętają o swoich rodakach na Bukowinie. Senat wspomógł budowę Domu Polskiego w Nowym Sołońcu, powiat rybnicki wzniesienie pomnika papieża w Kaczyce – to tylko kilka przykładów. Macie jakieś inne oczekiwania względem macierzystego kraju?

Oczekiwać można dużo, ale nie musimy siedzieć z wyciągniętą ręką, żeby ktoś nam dał. Wróćmy do 1903 roku. Gdzie była Polska? Nie było Polski. Polacy stąd budowali Dom Polski w Suczawie. Była akcja „po jednej cegiełce dla Domu Polskiego”. W 1904 zaczęli budować kościół w Kaczyce. Też Polski nie było. Budowali, nie czekali. Tak i dzisiaj, gdy idę na spotkania, mówię że możemy działać. Są pieniądze, działamy. Nie ma, robimy coś innego. Albo dajemy pieniądze na spotkania, albo robimy takie obiekty jak Dom Polski w Nowym Sołońcu czy szkoła w Pojanie Mikuli, które będą stały kolejne dwieście, trzysta lat. To są właśnie wizytówki i ślady naszej polskości tutaj, na Bukowinie. Bo to wszystko zostanie. Nie wiadomo, co będzie z książkami za parę lat, bo już ludzie z internetu czytają. Ale to tylko taki przykład, bo książka to jednak książka . Ale nawet jak się system zmieni, to Domy Polskie jako budynki przetrwają. Nasz Dom Polski w Suczawie też był przejęty przez komunistów i nie było go przez 50 lat, ale budynek stoi do dzisiaj. Obojętnie jaki system polityczny jest, one tam są. Można iść do Suczawy i zapytać gdzie jest Dom Polski. „Dom Polski? Acolo” – tam jest. Wszyscy wiedzą. Czasami Rumuni pytają, kto to jest ten pan „Dom Polski”. I to jest właśnie to, co jest moim zdaniem ważne, że ślad powinien zostać. I na to pieniądze też trzeba dawać. Na szkoły, na domy polskie. Kiedyś w Polsce ktoś mówił, że nie ma sensu pakować pieniędzy w mury. Zależy, w jakie mury.

Warto budować tego typu mury, ale też warto budować wspólne relacje. Polska i Rumunia mają teraz zbieżne interesy w Unii Europejskiej, o czym mówił prezydent Andrzej Duda w trakcie ostatniej wizyty w Bukareszcie. Jaka jest rola Polaków z Bukowiny w tych relacjach?

My jako Związek Polaków w Rumunii mamy swoje miejsce w parlamencie i zawsze uczestniczymy przy ważnych dla kraju rozmowach, jak wejście do NATO czy Unii Europejskiej. A rola mniejszości ogólnie w Rumunii jest ważna. Wystarczy spojrzeć, że nasz prezydent jest Niemcem [pochodzący z Sybinu Klaus Iohannis wywodzi się z mniejszości niemieckiej – M.T.]. Oczywiście, Polska i Rumunia mają wspólne interesy. W Europie środkowo – wschodniej są to kraje największe i mogą być bardzo dobrymi partnerami. Rumunia ma trzydziestu dwóch europosłów, Polska ponad pięćdziesięciu. To bardzo dużo, tak więc wspólna polityka ma sens. Mamy wspólne interesy jeśli chodzi na przykład o rolnictwo. A Związek Polaków w Rumunii chciałby się do tych dobrych relacji przyczyniać.

A co do szkół, czy jest możliwość kontynuacji nauki języka po edukacji podstawowej?

W Gura Humoru [Gura Humorului – M.T.] jest liceum i od ośmiu lat są tam stworzone przez nas klasy polskie w liceum. Zjeżdżają uczniowie z Sołońca, Pleszy, Kaczyki i tworzą jedną klasę. I to jest klasa z rozszerzonym językiem polskim.

Ale wykładowy jest rumuński?

Tak. My nie możemy mieć szkoły w języku polskim, dlatego że nasze dzieci rodzą się i uczą się tutaj tej naszej gwary, która ma ponad 200 lat, odkąd nasi przodkowie wyjechali z Polski. Uczą się tego języka od urodzenia. Potem dopiero w przedszkolu dzieci uczą się języka rumuńskiego. Ale uczą się też języka polskiego literackiego w szkole, dwie godziny w tygodniu w przedszkolu i trzy-cztery godziny w szkole podstawowej i liceum. U nas jest system ośmioklasowy. Kończąc osiem klas ucząc się tylko polskiego byłby problem, bo trzeba pójść do liceum. Nawet jak się pojedzie do Polski, to co zrobić? Nie zna się dobrze ani języka polskiego, ani rumuńskiego. Nie możemy inaczej. Nie byłoby problemów z prawem, ale po prostu taka jest specyfika tego regionu. Dzieci polskie i tak już muszą się uczyć więcej niż dzieci rumuńskie, ze względu na zajęcia z języka.

Nie jest łatwo być Polakiem w Rumunii?

Mimo tych problemów jest dobrze. Jak dostaliśmy pieniądze z Polski na budowę szkoły w Pojanie Mikuli, to od rządu rumuńskiego dostaliśmy pieniądze na remont szkoły w Nowym Sołońcu. W Kaczyce natomiast jest plac świętego Jana Pawła II za pieniądze rządu rumuńskiego, także są to ogromne pieniądze. Znów wracamy do tych pieniędzy, ciągle o pieniądzach. Ale to nie pieniądze są ważne, tylko to, co po nich zostaje.